در مورد چهارشنبه سورى آيينى كه اصل آن از يادها رفت‏

[Naji]

زردى من از تو ، سرخى تو از من"،" غم برو، شادى بيا" و " محنت برو ، روزى بيا "، از جمله اشعارى است كه پدربزرگ‏ها و مادربزرگ‏هاى امروز كه همانا جوانان ديروز هستند، با نام "چهارشنبه سورى" با خود زمزمه مى‏كنند. در روزگاران نه چندان دور در ايران كهن رسم بود كه مقارن چهارشنبه آخر سال خانواده‏هاى ايرانى به يمن رسيدن آواى بهار از روى كپه‏هاى خار و گزن افروخته شده مى‏پريدند.
نحوست خاكستر
قديمى‏هااعتقاد داشتند كه خاكستر چهارشنبه سورى نحس است، چراكه مردم هنگام پريدن از روى آن، زردى و بيمارى خود را به آتش مى‏دهند و در عوض سرخى و شادابى آتش را به خود منتقل مى‏كنند. اين اعتقاد سبب مى‏شد تا زن هر خانه خاكستر بر جاى مانده ازآتش چهارشنبه آخر سال را در خاك‏انداز جمع كرده، به بيرون از خانه ببرد و آن را در سر چهارراه يا در آب روان بريزد. زن در بازگشت به خانه، در خانه را مى‏كوبيد و به ساكنان خانه مى‏گفت كه از عروسى مى‏آيد و تندرستى و شادى را براى خانواده به ارمغان آورده است.
اهالى خانه نيز در اين هنگام در را به روى زن مى‏گشودند و اعتقاد داشتند كه وى تندرستى و شادى را براى يك سال به درون خانه خود آورده است.
كوزه‏شكنى
از ديگر مراسم چهارشنبه سورى در روزگاران گذشته، كوزه‏شكنى بود كه اين روزها حتى در خاطرات مادربزرگ‏ها و پدربزرگ‏ها هم گم شده است.
در اين رسم، مردم پس از آتش‏زدن بوته‏ها و خارهاى كپه شده، مقدارى ذغال به نشانه سياه بختى، كمى نمك به علامت شور چشمى و يك سكه 10 شاهى به نشانه تنگدستى در كوزه‏اى سفالين مى‏انداختند و هر يك از افراد خانواده يك بار كوزه را دور سر خود مى‏چرخاند و آخرين نفر، كوزه را بر سر بام خانه مى‏برد و آن را به كوچه پرتاب مى‏كرد. "درد و بلاى خانه را ريختم به توى كوچه"، شعارى بود كه هنگام پرتاب كردن كوزه از پشت بام زمزمه مى‏شد و اهالى خانه بر اين باور بودند كه با دورانداختن كوزه، تيره بختى، شوربختى و تنگدستى را از خانه و خانواده دور مى‏كنند.
فال گوش‏
همچنين، هم زمان با غروب روز چهارشنبه سورى، مراسم "فال گوش ايستادن " توسط زنان و دختران جوان انجام مى‏شد. در اين رسم كهن، زنان و دخترانى كه در آرزوى ازدواج بودند و يا شوق زيارت و مسافرت داشتند، در غروب شب چهارشنبه آخر سال نيت مى‏كردند و از خانه بيرون مى‏رفتند.
آنان در سر گذر يا سر چهارسو مى‏ايستادند و گوش به صحبت رهگذران مى‏سپردند. آرزومندان بر اين اعتقاد بودند كه اگر سخنان دلنشين و شاد از رهگذران بشنوند، حاجت و آرزوى‏هايشان برآورده مى‏شود، ولى اگر سخنان تلخ و اندوه از رهگذران شنيدند، به اين معنا است كه رسيدن به مراد و آرزو در سال نو ناممكن است.
قاشق زنى
"قاشق زنى"، از مهم‏ترين آيين‏هاى مرتبط با چهارشنبه سورى در روزگاران گذشته بود. زنان و دختران آرزومند، قاشقى با كاسه‏اى مسين را برمى‏داشتند و شب هنگام در كوچه و گذر راه مى‏افتادند و در برابر هفت خانه مى‏ايستادند و بى‏آن كه حرفى بزنند پى در پى قاشق را بر كاسه مى‏زدند.
صاحبخانه كه مى‏دانست قاشق‏زنان نذر و حاجتى دارند، شيرينى يا آجيل و برنج يا مبلغى پول در كاسه‏هاى آنان مى‏گذاشت. اگر قاشق زنان در قاشق زنى چيزى به دست نمى‏آوردند،از برآورده شدن آرزوى خود در سال نو نااميد مى‏شدند.
آش ابودردا
يكى از مرسوم‏ترين كارها در شب چهارشنبه سورى، پخت "آش ابودردا" بود. در اين رسم كهن، خانواده‏هايى كه بيمار يا حاجتى داشتند براى برآورده شدن حاجت و بهبودى بيمار نذر مى‏كردند در شب چهارشنبه آخرسال آش ابودردا يا "آش پدر دردها "بپزند.
بعد از اين كه آش پخته مى‏شد، اندكى از آن به بيمار خورانده شده، بقيه هم در ميان فقرا توزيع مى‏شد.
آجيل هفت مغز
نذر آجيل براى چهارشنبه‏سورى هم يكى ديگر از رسوم ديرين چهارشنبه آخر سال در ايران قديم بود. در اين رسم، زنانى كه نذر و نيازى داشتند در شب چهارشنبه آخر سال، آجيل هفت مغز به نام "آجيل چهارشنبه سورى" از دكان رو به قبله مى‏خريدند، پاك مى كردند و ميان خويش و آشنا پخش مى‏كردند.
مهمتر از نذر آجيل،" قصه خاركن" بود كه توسط افرادى كه آجيل هفت مغز را پاك مى‏كردند، نقل مى‏شد.
در سال‏هاى اخير، متاسفانه ترقه‏بازى ،استفاده از مواد محترقه خطرناك و مواد منفجره ، جاى تمامى آيين‏هاى شيرين و كهن چهارشنبه سورى را گرفته است. برپايى آيين چهارشنبه سورى از ديرباز در جاى جاى ايران كهن مرسوم بود، هر چند كه هر شهر و ديار ، آداب و رسوم خاص خود را داشت، ولى بسيارى از رسوم در ميان هموطنان لر، كرد ، بلوچ ، ترك و ديگر مناطق مشترك بود.
آنچه مسلم است، چهارشنبه سورى منحصر به آتش‏افروزى نيست،بلكه در روزگاران گذشته اين مراسم با آيين‏هاى ديگرى همچون خوردن غذا به صورت دسته‏جمعى، سردادن سرودهاى ويژه، قاشق‏زنى، فال‏گوش، بازى‏هاى گروهى و نمايش‏هاى سنتى همراه بود.
شيوه امروزى اين جشن كه با آتش زدن لاستيك خودروها، ايجاد انفجارهاى مهيب بااستفاده از مواد منفجره و ... همراه است، هيچ ارتباطى با چهارشنبه سورى نداشته،تنها نام آن را بر خود دارد.