بن بست اعتیاد

[Atena]

کاربرانی که ثبت نام کرده و وارد سایت شده اند میتوانند لینک ها را مشاهده کنند -- برای ثبت نام اینجا کلیک کنید --

بن بست اعتیاد

در یک طرف اتوبان دوبانده اعتیاد در ایران انبوهی از معتادان وجود دارند که پشت سر هم صف کشیده‌اند، بوق می‌زنند، سبقت می‌گیرند و دانسته یا ندانسته با سرعت به سمت دیوار بلند انتهایی آن می‌تازند اما در طرف دیگر آن معتادان کمی هستند که گهگاه مسیر خود را عوض می‌کنند و برای بازگشت به زندگی سالم تغییر مسیر می‌دهند اما از این تعداد اندک نیز بسیاری دوباره به همان مسیر شلوغ قبلی بازمی‌گردند.
جمهوری اسلامی ایران اکنون در چهارراهی قرار گرفته است که به هزار دلیل و علت گرفتار خیل معتادان است، افرادی که به خاطر دسترسی آسان مواد مخدر، مواد توهم زا و محرک از دو نوع طبیعی و شیمیایی آن گرفتار اعتیاد می‌شوند و اگر گرفتار جنون یا ایدز نشوند کوتاه مدتی فرسوده می‌شوند یا طلاق می‌گیرند و در هر صورت مسیر زندگیشان دگرگون می‌شود.
بر اساس گزارش سازمان ملل متحد اکنون ۲۲۰ میلیون نفر معتاد در جهان زندگی می‌کنند، معتادانی که نیازمند مصرف روزانه مواد اغوا کننده‌ای مانند تریاک، هروئین، کرک، کریستال، شیشه، گرس، حشیش، ماری جوانا، کوکائین، مرفین و هزاران نوع ماده روانگردان شیمیایی و صنعتی هستند و بسیاری از آنها شهامت و جسارت ترک این اعتیاد و نجات خود را ندارند.
۱۶۰ میلیون نفر از این معتادان حشیش مصرف می‌کنند، حدود ۱۴ میلیون نفر در جهان معتاد به کوکائین هستند، ۹ تا ۱۲ میلیون نفر آنها معتاد به تریاک و خانواده اُپیودها(opiud) هستند،۵۰ میلیون نفر مصرف کننده انواع مواد روانگردان شیمیایی هستند که در هر سه نوع مواد محرک، مخدر و توهم زا وجود دارند و بقیه نیز به سایر مواد مخدر معتاد هستند.
در کشور ما به علت نزدیکی به کشور افغانستان به عنوان بزرگترین تولید کننده خشخاش و تریاک جهان، تریاک و سایر مشتقات حاصل از این ماده بیشترین مصرف را دارد به طوری که ایران بزرگترین مصرف کننده تریاک دنیاست و البته پس از ایران کشورهای روسیه، قزاقستان و چین بیشترین تعداد مصرف کنندگان مواد افیونی یا گروه مشتقات تریاک را دارند.
● آمار اعتیاد در ایران
در مورد آمار معتادان در ایران، اعداد و ارقام مختلفی ذکر می‌شود، بر اساس آخرین اعلام ستاد مبارزه با مواد مخدر و به نقل از فداحسین مالکی، دبیر کل و جانشین رئیس این ستاد، تعداد معتادان ایران کمتر از دو میلیون نفر است.
آمار دو میلیون معتاد در ایران اولین بار در سال ۷۶ از سوی ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام شد و از آن زمان تاکنون ثابت مانده است، بر اساس این آمار یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر در ایران معتاد دائمی هستند و حدود ۸۰۰ هزار نفر نیز به صورت تفننی مواد مخدر مصرف می‌کنند که البته با توجه به اینکه در همه جای دنیا تعداد افرادی که به صورت تفریحی و تفننی مواد مخدر مصرف می‌کنند بیش از معتادان دائمی است اکثر کارشناسان به این آمار به دیده تردید نگاه می‌کنند.
بر اساس اعلام مسئولان درمانی کشور در وزارت بهداشت و سازمان بهزیستی کشور، سالانه حدود ۸ درصد به تعداد معتادان و مصرف کنندگان مواد مخدر در کشور افزوده می‌شود.
سید موید علویان، معاون سلامت وزارت بهداشت آمار معتادان را در ایران ۳ میلیون و ۷۰۰ هزار نفر اعلام می‌کند و معتقد است بررسی های وزارت بهداشت نشان می‌دهد در ایران یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر معتاد دائمی و روزانه مواد مخدر هستند و بقیه این گروه مصرف تفننی و گاه به گاه مواد مخدر دارند.
این آمار را دقیقا محمد اسماعیل اکبری، معاون سابق وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اعلام کرده بود، او نیزهمین تقسیم بندی را در مورد معتادان دائمی و تفننی داشت اما در همان زمان محسن وزیریان، مدیر کل پیشگیری از سوء مصرف مواد مخدر آمار ۳ میلیون و ۷۰۰ هزار نفری معتادان را مربوط به سال ۸۰ اعلام کرد و گفت: مطمئنا این آمار در زمان حاضر (اردیبهشت ۸۴) افزایش یافته است.
اما درست در همان زمان، علی هاشمی، دبیر کل سابق ستاد مبارزه با مواد مخدر در حالی که اختلاف نظر بین نیروی انتظامی که آمار معتادان را دو میلیون نفر اعلام می‌کرد و وزارت بهداشت در مورد تعداد معتادان در ایران بالا گرفته بود، علی هاشمی، دبیر کل سابق ستاد مبارزه با مواد مخدر و جانشین رئیس جمهوری وقت در این ستاد، آمار معتادان در ایران را ۴ میلیون نفر اعلام کرد و گفت: ۵/۲ میلیون نفر از این افراد معتاد قطعی روزانه و ۵/۱ میلیون نفر آنها مصرف کننده قطعی تفننی و گاهگاهی مواد مخدر در کشور هستند.
هاشمی تیرماه ۸۴ اعلام کرده بود: بر اساس آمار رسمی ستاد مبارزه با مواد مخدر که تنها مرجع رسمی در زمینه مواد مخدر در کشور است، بین ۲۵۰ تا ۳۵۰هزار نفر در ایران معتاد به هروئین هستند و ۱۴۵ هزار نفر معتاد تزریقی هستندکه ۶۰ درصد مبتلایان به بیماری ایدز نیز در این دسته قرار دارند.
دبیر کل سابق ستاد مبارزه با مواد مخدر گفته بود: نه معتقد به سیاه نمایی هستم و نه سفید نمایی اما معتقدم باید واقعیتها را به مردم گفت زیرا اگر پنهانکاری کنیم مشکلات ناشی از اعتیاد ۱۰ برابر می‌شود.
به گفته وی، بر اساس اسناد موجود تعداد معتادان در ایران در سال ۱۳۲۲ یک و نیم میلیون نفر بود که بر اساس اسناد ساواک این آمار درسال ۵۶ به دو میلیون نفر رسید، با این وجود آمار رسمی ایران در سال ۱۳۶۶ باز هم دو میلیون معتاد را تایید کرد.
دبیر کل سابق ستاد مبارزه با مواد مخدر در آن زمان گفته بود که همه شاخصهای مربوط به مواد مخدر در این سالها تغییر کرده است، تولید تریاک در افغانستان از ۳۵۰ تن در سال ۶۶ به حدود ۵ هزار تن در سال ۸۴ رسیده است، افراد دستگیر شده در ارتباط با مواد مخدر توسط نیروی در آن سال، ۷۸ هزار نفر بود اما در سال ۸۳ بر اساس اعلام نیروی انتظامی ۴۳۱ هزار و ۴۳۰ نفر در این ارتباط دستگیر شده اند.
با این وجود، سید موید علویان، معاون سلامت وزارت بهداشت معتقد است که در زمان حاضر بین ۵ تا ۷ میلیون نفر در ایران حداقل یکبار تجربه مصرف مواد مخدر را دارند، او تاکید می‌کند که خطرناکترین مسئله در مورد اعتیاد در ایران وجود ۲۵۰ هزار معتاد تزریقی است که بین ۵ تا ۲۰ درصد آنها آلوده به ویروس ایدز هستند و مانند بمبهای ساعتی عامل انتقال این بیماری به دیگرانند و البته تعداد بیشتری از آنان نیز گرفتار هپاتیت هستند که البته به گفته محمد‌رضا راه چمنی، رئیس سابق سازمان بهزیستی کشور بین ۴۰ تا ۵۰ هزار نفر از آنان، معتادان تزریقی خیابانی پر خطر هستند.
اما فدا حسین مالکی دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر می‌گوید: تعداد معتادان ایران از دو میلیون نفر تجاوز نمی‌کند و آمارهایی که بیش از این باشد واقعی و قابل قبول نیست.
وی البته از تشکیل کمیته‌ای در ستاد مبارزه با مواد مخدر برای بررسی و اعلام آمار دقیقتر معتادان ایران تا پایان امسال خبر داده است.
مالکی معتقد است: اکثر افرادی که مواد مخدر مصرف می‌کنند به صورت تفننی در مهمانی ها و محافل مواد مخدر مصرف می‌کنند و معتاد محسوب نمی‌شوند.
وی می‌گوید: فرهنگ حاکم بر جامعه ما و تلاشهای دولت و مردم در کنترل اعتیاد باعث شده، با وجود مرز طولانی ۹۰۰ کیلومتری با افغانستان به عنوان بزرگترین تولید کننده تریاک دنیا، میزان اعتیاد در کشور ما خیلی بالا نباشد، اما وجود همین تعداد معتاد نیز زیبنده کشور ما نسبت و نسبت به آن حساس هستیم.
سازمان ملل متحد سال گذشته بر اساس آمار دو میلیون نفری معتادان در ایران، شیوع اعتیاد در ایران را ۸/۲ درصد اعلام کرد و ایران را صاحب بیشترین میزان معتاد در جهان معرفی کرد به طوری که بر اساس این گزارش فقط دو کشور جزیره موریس و قرقیزستان با حدود دو درصد جمعیت معتاد در رده های بعدی نسبت به ایران قرار دارند.
با این وجود به گفته برخی کارشناسان شیوع اعتیاد در برخی از نقاط کشور به خصوص مناطق حاشیه نشین بسیار بیشتر از میانگین کشوری است.
● رشد مصرف قرصهای روانگردان
علاوه بر مواد مخدر سنتی و طبیعی در ایران که بیشتر از مرزهای شرقی کشور وارد می‌شوند، در سالهای اخیر طیف جدید و گسترده دیگری از مواد اعتیاد آور که به صورت مصنوعی در آزمایشگاه تهیه می‌شوند، همزمان با جهان وارد کشور شده است که به علت تنوع آنها و نیز ناشناخته بودنشان اطلاع بسیار کمی از آنها وجود دارد به طوری که حتی بسیاری از کارشناسان هم از شناسایی این مواد عاجزند.
اگر چه بر اساس آمارهای بین‌المللی حدود ۵۰ میلیون نفر از معتادان جهان مصرف کننده این نوع مواد اعتیاد آور هستند اما در ایران تقریبا هیچ آماری در مورد تعداد مصرف کنندگان این مواد وجود ندارد و به نظر می‌رسد هیچ برنامه خاصی هم برای کنترل و مقابله با این پدیده رو به رشد که بیشتر در بین جوانان و در مجالس پارتی است، وجود ندارد.
سعید صفاتیان، مدیر کل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر می‌گوید: در زمان حاضر حداقل ۱۳۰۰ نوع مواد روانگردان در هر سه گروه مخدر، توهم زا و محرک وجود دارد و به قدری مصرف این مواد و عوارض آن در حال رشد است که حتی در اکثر کشورهای پیشرفته دنیا با صرف هزینه‌های میلیاردی نتوانسته‌اند جلوی رشد مصرف این نوع مواد را بگیرند.
وی اضافه می‌کند: بیشتر مواد روانگردان از مرزهای غربی مانند ترکیه یا از مرزهای آبی جنوب کشور یا کشورهای آسیای میانه یا حتی از طریق هوایی و به وسیله مسافران وارد کشور می‌شود، زیرا شناسایی اکثر این مواد به علت تنوع آنها و شباهتشان به قرصهای دیگر بسیار مشکل است و مقدار زیادی از آنها در یک چمدان کوچک جای می‌گیرد.
به گفته صفاتیان، متادون یکی از انواع مواد روانگردان شیمیایی است که اثر تخدیری دارد و یک ماده مخدر است، LSD نمونه دیگری از این مواد است که خاصیت توهم زایی بسیار بالایی دارد و شناسایی آن نیز بسیار مشکل است زیرا مانند یک تکته تمبر یا لواشک می‌توان آن را لای دفتر گذاشت بدون اینکه کسی شک کند، انواع آمفتامین‌ها هم جزو این دسته از مواد هستند که محرک هستند، قرصهای اکستازی نیز انواع مختلفی دارند که هم نوع توهم زا و هم محرک آن وجود دارد.
مواد روانگردان جدید به علت تنوع و گستردگی که دارند هر کدامشان برای کاربرد خاصی مصرف می‌شوند، انواع “قرصهای آمفتامین”، ” شیشه”، آیس”، کریستال”، ” اسپید” ، ” لاو”، صلیب” اسامی تعدادی از این مواد است، برخی از آنها در مجالس رقص و پارتی مصرف می‌شوند و بعضی دیگر برای افرادی که به دنبال مسائل جنسی بیشتر هستند کاربرد دارد.
اکثر این مواد خاصیت تخریب کنندگی بالای بر روی مغز دارند و علاوه بر اینکه اعتیاد آور هستند قوای ادراکی انسان را از بین می‌برند، جنون آنی و دائمی، اقدام به کارهای عجیب مانند پیدا شدن از یک خودرو که با سرعت بالا در اتوبان در حال حرکت است یا پریدن از یک ساختمان بلند و سرانجام مرگ زود هنگام از پیامدهای مهم و گسترده مصرف این مواد است.
در بین مواد روانگردان، آمفتامین‌ها بیشترین مصرف کننده را دارند و بر اساس برآوردهای موجود ۳۸ میلیون نفر در جهان اکنون مصرف کننده این مواد هستند و حدود ۵/۸ میلیون نفر نیز در جهان مصرف کننده گروه اکستازی‌ها هستند.
خطری که اکنون در مورد این نوع مواد اعتیاد آور احساس می‌شود، مصرف بیشتر این مواد در گروه جوانان و نوجوانان کشور است که بررسی علت این موضوع نیازمند یک کار دقیق تحقیقی است زیرا باید بدانیم چرا جوانان و نوجوانانی که در سن رشد و فعالیت و بازی و تکاپو هستند به سمت مصرف موادی می‌روند که به صورت کاذب آنان را شاد کند.
اهمیت این خطر روز افزون هنگامی آشکار می‌شود که این گروه سنی جوانان و نوجوانان به یک پدیده دیگر نیز معتاد هستند و آن اعتیاد به اینترنت است، تاکنون رقم دقیقی از اعتیاد اینترنتی در ایران ذکر نشده است اما می‌توان حدس زد تعداد قابل توجهی از نوجوانان و جوانان طبقه متوسط با بالا گرفتار اعتیاد اینترنتی هستند.
اگر چه تحقیقات اندکی در مورد مصرف مواد روانگردان و نیز اعتیاد اینترنتی در ایران شده است اما شواهد اولیه نشان می‌دهد که این دو پدیده یک دیگر را تشدید می‌کنند و بر هم اثر گذارند به خصوص اینکه بر اساس اطلاعات موجود حدود ۱۶ هزار سایت اینترنتی اکنون به روشهای مختلف مشغول تبلیغ مواد روانگردان جدید هستند و حتی نحوه تولید آنها را در خانه نیز ‌آموزش می‌دهند.
تبلیغات گمراه کننده و اغوا کننده این سایتها که با روشهای بسیار جذاب به خصوص برای نوجوان و جوانان انجام می‌شود به آنان چنین القا می‌کند که این مواد اعتیاد آور نیست و به راحتی می‌توان مصرف آنها را کنار گذاشت اما این مطلب کاملا اثبات شده است که مصرف یکبار این مواد اثر تخریبی همیشگی خود را بر روی مغز می‌گذارد و ترک مصرف آنها تقریبا غیر ممکن است.● قاچاق مواد مخدر از ایران
وجود افغانستان به عنوان بزرگترین تولیدکننده تریاک جهان در همسایگی ایران شاید دلیل اصلی بحران اعتیاد در کشور ما باشد، بر اساس آخرین اطلاعات موجود با کشت گیاه خشخاش در این کشور، سالانه معادل ۵ هزار تن تریاک در این کشور تولید می‌شود که تقریبا یک سوم این مواد به برای مصرف کنندگان غرب به سمت اروپا ترانزیت می‌شود، یک سوم آن در کشور ما مصرف می‌شود و یک سوم دیگر آن به پاکستان می‌رود.
خلیل الله زحمتکش، کارشناس مبارزه با مواد مخدر در این مورد می‌گوید: قاچاقچیان مواد مخدر که مرکز فعالیت آنها کشور پاکستان است برای انتقال این مواد به اروپا، یک مسیر سنتی از ایران دارند که از مرزهای شرقی کشور شروع می‌شود و از طریق طبس، کرمان، یزد، اصفهان سرانجام به آذربایجان می‌رسد و از آنجا از طریق ترکیه یا کشورهای آسیای میانه به سمت اروپا ادامه می‌یابد.
وی البته معتقد است این مسیر به علت اقدامات امنیتی مختلفی که در مرزهای شرقی کشور انجام شده است اکنون تغییر کرده است و مسیرهای جدیدی از استان هرمزگان به کمک خودروهای حمل کالاهای تجاری یا مسیر آبی جنوب کشور برای قاچاق مواد مخدر از ایران فعال شده‌اند، ضمن اینکه مسیرهای دیگری هم از جنوب پاکستان و کشورهای شمال شرقی ایران باز شده است.
علی عبداللهی، سرپرست سابق نیروی انتظامی کشور نیز در زمان مسئولیت خود به این نکته اشاره کرده و گفته با توجه به مبارزه جدی ایران با قاچاق مواد مخدر و انسداد مرزها مسیر قاچاق مواد مخدر به سمت کشورهای آسیای میانه و کشورهای خلیج فارس تغییر کرده است بنابراین این کشورها نیز باید مانند ما اقداماتی را برای انسداد مرزهایشان انجام دهند.
وی اضافه کرده است: قاچاقچیان از روشهای جدیدی برای جاسازی مواد مخدر استفاده می‌کنند که کشف آنها را سخت تر کرده است بنابراین امروزه استفاده از سگهای مواد یاب برای کشف محموله های مشکوک جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است.
به گفته عبداللهی ما در مرزهای شرقی کشور ۲۸۰ کیلومتر مرز داریم که هیچگونه تاسیسات مرزی و امکانات حفاظتی ندارند که طبیعا باید در این زمینه سرمایه گذاری شود.
فدا حسین مالکی، دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر می‌گوید: آمار دقیقی از ترانزیت مواد مخدر از افغانستان به سمت غرب نداریم ولی قطعا ایران تنها کشوری است که راه توزیع و رسیدن مواد مخدر به غرب را سد کرده است و این واقعیتی است که خود کشورهای غربی نیز به آن اذعان می‌کنند.
وی معتقد است: با توجه به نقش مهم ایران در محدود شدن توزیع مواد مخدر در کشورهای غربی ما باید متوقعانه با این کشورها برخورد کنیم زیرا غربی‌ها می‌دانند اگر ایران سد مبارزه را بردارد، سیل اعتیاد کشورهای غربی را با خود می‌برد.
به طور کلی مبارزه ایران با قاچاق مواد مخدر همواره یکی از استراتژیهای رسمی دولتها بوده است با این حال در دوره هایی نیز دولتها ترانزیت مواد مخدر از کشور را به منظور کسب درآمد و جلوگیری از اعتیاد مردم به عنوان یک استراتژی به کار می‌گرفتند.
● تاریخچه مواد مخدر
مهمترین زمانی که این استراتژی به عنوان رویکرد اصلی دولت در ایران مطرح بود از سال ۱۲۸۹ تا سال ۱۳۳۴ بود، در این مدت نگاه اقتصادی به پدیده اعتیاد در کشور ما نسبت به سایر رویکردها ترجیح داشت به طوری که گاهی تا ۸ درصد کل درآمد دولت از محل تجارت و فروش تریاک به دست می‌آمد.
اما تقریبا در تمام دوره‌های بعدی تاکنون هیچگاه ترانزیت مواد مخدر از کشور به عنوان استراتژی رسمی دولت مطرح نبوده است و همواره مقابله با قاچاقچیان مواد مخدر در کنار جلوگیری از عرضه این مواد در کشور مورد توجه مسئولان دولت بوده است.
با این حال گاهی به علت مسایل و مشکلات سیاسی سایه انگ ترانزیت مواد مخدر از کشور مطرح شده است، علی هاشمی، دبیر کل سابق ستاد مبارزه با مواد مخدر در دولت خاتمی در این مورد نظر خاصی دارد، وی معتقد است: آمریکایی ها که اکنون در کشور افغانستان حضور دارند از مواد مخدر به عنوان یک ابزار سیاسی استفاده می‌کنند به طوری که علاوه بر آلوده کردن جوانان ما، برخی افراد مسئول و دست اندر کار را هم آلوده می‌کنند تا زمینه ساز یک توطئه جدید علیه ایران باشد.
وی در آخرین روزهای مسئولیت خود در شهریور ماه ۸۴ در گفت و گویی با خبرنگار اجتماعی فارس، گفت: آمریکایی ها به علت مشکلات سیاسی با کره شمالی قبلا به این کشور اتهام قاچاق مواد مخدر را زده‌اند و در مورد ما هم با اینکه هرگز در قاچاق مواد مخدر دست نداشته‌ایم، در پی توطئه هستند که به حیثیت ما لطمه بزنند.
به گفته هاشمی، ممکن است ۲ تا ۳ درصد مسئولان در حوزه مبارزه با مواد مخدر تخلف کنند یا رشوه بگیرند اما هرگز ایران در قاچاق مواد مخدر دست نداشته است و هر زمان که تخلف فردی در این زمینه اثبات شود حتما با وی برخورد جدی می‌شود.
دبیر کل سابق ستاد مبارزه با مواد مخدر گفته بود که تجارت مواد مخدر در جهان سالانه ۵۰۰ میلیون دلار سود خالص دارد که این میزان سود هم وزن سود صنعت نفت و تجارت اسلحه در دنیاست و چون این تجارت در همه دنیا غیر قانونی است، به تبع آن جرائم دیگری هم اتفاق می‌افتد.
وی البته به جرائم دیگری که در حاشیه این قاچاق است اشاره نکرد اما می‌توان حدس زد اعمالی مانند قاچاق انسان، دزدیدن و فریب انسانهای فقیر و سوء استفاده از آنها، قتل و سرقتهای بزرگ و رشوه جزو این جرایم باشد.
اقدامات ایران برای جلوگیری از قاچاق مواد مخدر این انتظار را به وجود آورده است که کشورهای غربی و مجامع بین المللی که از فعالیتهای پر هزینه ایران سود می‌برند، بخشی از هزینه‌های ایران را جبران کنند.
حمیدرضا حسین آبادی، رئیس مرکز مبارزه با مواد مخدر نیروی انتظامی می‌گوید: در اجلاس وین که اواخر سال ۸۴ در مورد مواد مخدر از سوی سازمان ملل برگزار شد، درخواست ایران برای اختصاص ۵۰۰ میلیون دلار برای جبران خسارتهای ایران در همه ابعاد مقابله در مرزها و پیشگیری و درمان قربانیان مواد مخدر در کشور مطرح شد ولی تاکنون با این درخواست موافقت نشده است و هیچ اعتباری از طریق مجامع بین‌المللی برای کمک به ایران در این زمینه اختصاص نیافته است.
به گفته فدا حسین مالکی، تولید تریاک در کشور افغانستان از زمان سقوط طالبان افزایش چشمگیر یافته است به طوری که در زمان حکومت طالبان سالانه ۲۰۰ تن تریاک در این کشور تولید می‌شد اما در سال ۸۴ تولید این ماده در این کشور به ۴۶۰۰ تن رسید در حالی که انتظار می‌رفت با حضور نیروهای غربی در افغانستان کشت و تولید مواد مخدر در این کشور کاهش یابد.
در همان زمان در جلسه مشترکی که فدا حسین مالکی، دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر ایران با حبیب الله قادری، وزیر مبارزه با مواد مخدر افغانستان داشت، وزیر افغان گفت: دولت افغانستان برای مبارزه با مواد مخدر کاملا جدی است و بر اساس برنامه ۵ ساله تدوین شده با تشویق کشاورزان این کشور به کشت گیاهان جایگزین و برخورد با قاچاقچیان به سمت ریشه کن کردن این پدیده پیش می‌رویم.
نکته جالب توجه این است که افغانستان با وجودی که بزرگترین تولید کننده تریاک دنیاست، تعداد معتاد بسیار کمی دارد، ۹۲۰ هزار نفر از مردم این کشور مصرف کننده ماده مخدر گراس که یک ماده کم خطر است هستند، تعداد معتادان به تریاک در این کشور ۱۵۰ هزار نفر است، ۵۰ هزار نفر در افغانستان معتاد به هروئین هستند و فقط ۷ هزار نفر معتاد تزریقی هستند و در مجموع هر سال حدود ۲۰۰ تن تریاک در این کشور مصرف می‌شود.
اما در کشور ما همان طور که قبلا مطرح شد آمار دقیقی در مورد معتادان و گروههای مختلف آنها وجود ندارد با این حال اگر مصرف تریاک را به عنوان محور محاسبات قرار دهیم، مصرف این ماده در افغانستان سالانه ۲۰۰ تن و در کشور ما حدود ۱۴۰۰ تن یعنی هفت برابر است در حالی که جمعیت افغانستان حدود یک سوم جمعیت ایران است و با وجود ۷۰ میلیون ایرانی حدود ۲۵ میلیون نفر در کشور افغانستان زندگی می‌کنند.
خلیل الله زحمتکش، کارشناس مبارزه با مواد مخدر می‌گوید: به طور کلی روزانه حدود ۷/۳ تن مواد مخدر در کشور ما مصرف می‌شود که بر اساس آن سالانه رقمی حدود ۱۴۰۰ تن مواد مخدر در ایران مصرف می‌شود که تقریبا معادل یک سوم مواد مخدر تولیدی افغانستان است.
به گفته وی، به طور متوسط هر فرد معتاد روزانه بین یک گرم تا دو گرم مواد مخدر مصرف می‌کند که اگر رقم ۵/۱ گرم را به عنوان میزان متوسط در نظر بگیریم و تعداد معتادان را ۵/۲ میلیون نفر فرض کنیم روزانه ۳۷۵۰ کیلوگرم مواد مخدر بر حسب تریاک در کشور مصرف می‌شود.
● اقتصاد مواد مخدر
تجارت مواد مخدر با گردش مالی سالانه ۱۵۰۰ میلیارد دلار و سود خالص بیش از ۵۰۰ میلیارد دلار پس از نفت دومین بازار تجاری بزرگ دنیا را دارد با این تفاوت که تجارت آن قانونی نیست و البته این بازار بزرگ در ایران نیز سفره گسترده‌ای دارد.
سرانه هزینه‌ای که هر معتاد روزانه به بار می‌آورد حدود ۳۹۰۰ دلار است که اگر درآمد هر فرد ایرانی را حدود هزار دلار فرض کنیم،‌ هزینه زیان هر فرد معتاد روزانه معادل ۴ برابر درآمد سرانه هر ایرانی است، البته برخی کارشناسان با محاسبه یارانه هایی که دولت برای کالاهای اساسی و بنزین به مردم می‌دهد، درآمد سرانه هر ایرانی را حدود ۶ هزار دلار برآورد می کنند که اگر این معیار را نظر بگیریم سرانه هزینه هر معتاد دو سوم کل درآمد هر ایرانی است در حالی که می‌دانیم دولت هر سال حدود ۳۰ میلیارد دلار به مردم یارانه می‌دهد.
محمدرضا خطبیان، رئیس دفتر تشکلهای غیر دولتی ستاد مبارزه با مواد مخدر می‌گوید: مواد مخدر سالانه ۱۰هزار میلیارد تومان به کشور خسارت می‌زند که معادل ۲۹ درصد کل درآمد ناخالص ملی و ۵/۱ برابر مالیاتی است که دولت از مردم می‌گیرد.
زیان ۱۰ هزار میلیارد تومانی مواد مخدر به ایران را که حدود نیمی از کل یارانه‌هایی است که دولت به مردم می‌پردازد را قبلا، علی هاشمی، دبیر کل سابق ستاد مبارزه با مواد مخدر هم اعلام کرده بود، وی گفته بود بر اساس برآوردها مواد مخدر در سال ۸۳ حدود ۱۰ هزار میلیارد تومان به کشور ضرر زده است که ۴۷۰۰ میلیارد تومان آن مصرف معتادان بوده که به جیب قاچاقچیان رفته است، ۲۶۰۰ میلیارد تومان آن هزینه‌های دولت برای مبارزه با قاچاق، عرضه، درمان معتادان و پیشگیری از آن بوده است و بیش از ۲۷۰۰ میلیارد تومان نیز معادل ریالی عوارض اجتماعی است که مواد مخدر به کشور تحمیل کرده است.
به گفته هاشمی، هر معتاد سالانه سه میلیون و ۳۱۵ هزار تومان به کشور خسارت می‌زند که معادل ۳۹۰۰ دلار است و از میزان ۱۸۸۳ دلار درآمد قاچاقچیان، ۹۳۲ دلار خسارت دولت و ۱۰۸۴ دلار آن خسارت جامعه بوده است.
بر اساس آمارهای موجود طی ۱۸ سال گذشته حدود ۴۸ هزار و ۵۰۰ تن مواد مخدر وارد کشور شده است که فقط ۱۲درصد آن کشف شده است.
قیمت هر کیلو تریاک در سال ۶۶ در ایران ۱۳۵ هزار تومان بود که قیمت هر کیلوی آن در سال ۸۴ در ایران به ۷۳۷ هزار تومان افزایش یافته است، قیمت هر کیلو هروئین نیز در این مدت از ۴۳۸ هزار تومان به سه میلیون و ۱۵۰ هزار تومان رسیده است.
میزان کشفیات مواد مخدر در کشور به طور مرتب رو به افزایش بوده است به طوری که در سال ۶۶، حدود ۳۶ هزار و ۶۹۲ کیلو انواع مواد مخدر کشف شده است، در حالی که این میزان در سال ۸۴ به ۳۶۰ تن رسید که به گفته فدا حسین مالکی، دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر، حدود۳۰۰ تن آن را نیروی انتظامی و ۶۰ تن دیگر را نیروهای بسیجی و وزارت اطلاعات کشف کرده‌اند.● مبارزه با عرضه و قاچاق
کشفیات مواد مخدر در طول ۲۰ سال گذشته حدود ۱۰ برابر شده است اما در همین مدت، عرضه مواد مخدر در افغانستان از ۳۵۰ تن به بیش از ۴۵۰۰ تن افزایش یافته است یعنی حداقل ۱۳برابر، با این وجود اگر چه عرضه این ماده بیشتر شده است اما قیمت آن نه تنها کاهش نیافته بلکه حدود ۵ برابر گرانتر شده است که این امر نشانه افزایش متقاضی و مشتری این مواد در جامعه ایران و در واقع افزایش تعداد معتادان در کشور طی این مدت است.
با وجود اینکه به اذعان دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد(UNODC) ایران بزرگترین کشف کننده مواد مخدر درجهان است اما در تمام طول این سالها هرگز به اندازه تلاشی که برای مقابله با این پدیده در ایران شده است و متناسب با هزینه هایی که برای مبارزه با آن در ایران شده است، مبارزه با مواد مخدر دستاورد نداشته است است و همواره میزان کشفیات مواد مخدری که وارد کشور شده است بین ۱۰درصد تا ۱۵ درصد بوده است.
به گفته هاشمی، دبیر کل سابق ستاد مبارزه با مواد مخدر، سیاست دولتها قبل و بعد از انقلاب در مورد مواد مخدر متفاوت بوده است در سالهای قبل از پیروزی انقلاب دولتمردان و افراد با نفوذ کشور گاهی خودشان هم در قاچاق مواد مخدر دست داشتند و تلاش می کردند با ترانزیت مواد مخدر از کشور درآمدی به دست آورند و البته با این کار مقدار کمتری مواد مخدر وارد جامعه ایران می‌شد حتی بر اساس اسناد موجود باندهای مرتبط با اشرف پهلوی هم در این زمینه فعالیت می‌کردند.
به گفته وی،‌ پس از انقلاب، ما هرگز چنین سیاستی نداشتیم زیرا از نظر ما انسان ایرانی با اروپایی هیچ فرقی با هم نمی‌کنند از نظر شرعی، اخلاقی و انسانی نباید به قیمت تباهی دیگران برای نجات جوانان خودمان فعالیت کنیم.
اما هاشمی اعتقاد دیگری هم دارد، او می‌گوید: مشکلی در برخورد با عرضه کنندگان مواد مخدر در کشور وجود داشته و دارد این است که بیشتر دستگیریها مربوط به معتادان و توزیع کنندگان خرده پاست و تقریبا ۹۰ درصد مواد مخدری که کشف می‌شود به ۵ درصد دستگیریها مربوط است و از ۹۰ درصد دیگری که دستگیر می‌شوند، فقط ۵ درصد کشفیات مواد مخدر به دست می‌آید بنابراین به جای صرف هزینه های سنگین درگیری با قاچاقچیان باید بر اقدامات اطلاعاتی و کشف ریشه باندها بپردازیم.
دستگیری سالی ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار نفر در ارتباط با مواد مخدر هزینه و فشار سنگینی را بر قوه قضائیه، دادگاهها، زندانها، نیروی انتظامی، کلانتریها و همین طور خانواده های افراد دستگیر شده خرده پا تحمیل می‌کند.
با همه این سختی‌، واقعیتهای موجود نشان می‌دهد که از اول انقلاب تاکنون حدود ۵۰ هزار تن مواد مخدر در افغانستان تولید شده است و اگر فرض کنیم، حدود دو سوم این مواد وارد ایران شده است، سهم ایران از این مواد چیزی در حدود ۳۴ هزار تن تریاک بوده است که البته حدود ۳۰۰ تن این مواد به صورت مرفین و هروئین بوده است اما در این مدت کل کشفیات مواد مخدر در ایران حداکثر ۳۵۰۰ تن بوده است یعنی حداکثر ۱۰ درصد مواد مخدری که از مرزهای شرقی وارد کشور شده است، کشف شده است.
با این همه نگاهی به صحنه جامعه نشان می‌دهد که مواد مخدر به راحتی در دسترس معتادان است و به گفته برخی کارشناسان کشفیات مواد مخدر در واقع مواد مازاد بر مصرف است زیرا معتادان در کمتر از ۲۰ دقیقه می‌توانند به ماده مخدر دسترسی پیدا کنند بنابراین این شیوه مبارزه با مواد مخدر و میزان موفقیتهای آن واقعا جای بحث دارد.
● قاچاقچیان دستگیر شده،‌ زود آزاد می‌شوند
از طرف دیگر بسیاری از افراد دستگیر شده پس از مدت زمان کوتاهی دوباره به جامعه بر می‌گردند، مهدی ابویی، رئیس سابق مرکز مبارزه با مواد مخدر در این مورد گفته بود: قاچاقچیان اصلی مواد مخدر که با محموله های سنگین دستگیر می‌شوند، پس از مدت کوتاهی آزاد می‌شوند و دوباره به فعالیت می‌پردازند.
به گفته وی، برخورد سهل انگارانه قوه قضائیه و ناهماهنگی آن با نیروی انتظامی زحمات طاقت فرسای ماموران نیروی انتظامی را خنثی می‌کند، حتی در بسیاری از موارد مسئولان قوه قضائیه فرار قاچاقچیان مواد مخدر را به نیروی انتظامی گزارش نمی‌دهند و پس از دستگیری مجدد آنها متوجه می‌شویم که این قاچاقچیان در زندان نبوده‌اند.
ابویی حتی به نام چند نفر از قاچاقچیان مواد مخدر هم اشاره کرد مانند اسماعیل آزادی، مهدی اربابی، اسکندر بهنام و دادشاه که پس از تعقیب و گریزهای طولانی دستگیر شدند اما در کمتر از یکسال از زمان دستگیریشان به روشهای مختلف مانند مرخصی گرفتن یا گذاشتن وثیقه آزاد شدند و دوباره به فعالیت پرداختند در حالی که حکم دادگاه برخی از آنها حبس ابد یا اعدام بود.
امیر حسین مطهر، معاون مبارزه با قاچاق ستاد مبارزه با مواد مخدر می‌گوید: چرخه مبارزه با معتادان و مجرمان مرتبط با مواد مخدر در کشور بازدارنده نیست و به علت پایین بودن هزینه جرم آنها، ریسک این فعالیت در مقایسه با سودی که می‌برند بسیار پایین است.
وی اضافه می‌کند: دستگیری بیش از سه میلیون نفر در ارتباط با مواد مخدر در سالهای پس از انقلاب به معنای این نیست که سه میلیون فرد جداگانه دستگیر شده‌اند زیرا بسیاری از این افراد چندین بار دستگیر و آزاد شده‌اند و این امر نشانه ناکارآمدی اقدامات تنبیهی و سیستم قضایی کشور در این زمینه است.
● اسامی ۲/۱ میلیون معتاد در نیروی انتظامی
با این وجود به گفته حسین ذوالفقاری، جانشین فرمانده کل نیروی انتظامی کشور، پلیس اسامی یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر از معتادان و قاچاقچیان مواد مخدر را در اختیار دارد.
مالکی، دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر می‌گوید: شعار مبارزه با مواد مخدر بازیچه کودکانه نیست زیرا ایران هزینه های سنگینی در این مبارزه داده است و شهادت ۳۴۶۴ نفر و ۱۱ هزار جانباز مبارزه با مواد مخدر نشانه اهمیت و اولویت این مبارزه برای ماست.
وی می افزاید: طی ۱۶ سال گذشته ۲۵ هزار عملیات پلیسی مبارزه با قاچاقچیان مواد مخدر انجام شده است که طی آن ۵ هزار قاچاقچی مسلح مواد مخدر به هلاکت رسیدند و به طور متوسط در طول این مدت هر سال ۹۰۰ باند مواد مخدر از بین رفته است.
به گفته این مطهر، معاون دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر، هر روز صدها نفر معتاد و قاچاقچی مواد مخدر در کشور دستگیر و راهی زندان می‌شوند اما عده زیادی از آنها دوباره به جامعه باز می‌گردند با این حال همواره حدود ۳۷ درصد زندانهای کشور را مجرمان مرتبط با مواد مخدر تشکیل می‌دهند.
● اعتیاد هر روز ۱۱ نفر را می‌کشد
مطهر آمار تکان دهنده‌ای هم در مورد قربانیان مواد مخدر در ایران اعلام می‌کند: هر دو ساعت یک نفر و هر روز ۱۱نفر بر اثر اعتیاد در ایران می میرند و در سال ۸۴ دقیقا ۴۳۲۰ نفر بر اثر سوء مصرف مواد مخدر جان خود را از دست دادند.
وی معتقد است: ایران قربانی ترانزیت مواد مخدر به اروپاست بنابراین باید تغییراتی در سیاستهای مبارزه با مواد مخدر در کشور اعمال کنیم تا ما سپهر بلای اروپائیان نباشیم و به خاطر آنها قربانی ندهیم بنابراین مبارزه ما با قاچاقچیان مواد مخدر باید موکول به مشارکت اروپائیان شود و غربی ها باید بخشی از هزینه های ما را در این مبارزه بپردازند به همین خاطر ایران برای جبران این خسارتها درخواست ۵۰۰ میلیون دلار کمک کرده است.
قاچاق مواد مخدر با جرایم دیگری مانند قاچاق اسلحه هم مرتبط است در این مورد، قربانعلی دری نجف آبادی، دادستان کل کشور می گوید: قاچاق اسلحه و مشروبات الکلی همپای قاچاق مواد مخدر از ایران رشد کرده است و از سال ۷۹ تا ۸۵ حدود ۱۰ برابر شده است به طوری که میزان قاچاق اسلحه از ایران از ۳۳۰۰ قبضه در سال ۷۹ به ۲۷ هزار و ۳۰۰ قبضه در سال ۸۵ رسیده است.
اطلاعات موجود نشان می‌دهد بیشترین میزان کشفیات مواد مخدر در استانهای خراسان جنوبی و خراسان رضوی، سیستان و بلوچستان، کرمان و پس از آن استانهای هرمزگان، یزد و فارس است به همین علت نیروی انتظامی از سالهای گذشته بیشترین قدرت خود را در مبارزه با مواد مخدر در این مناطق که نزدیک به ۸۰ درصد کشفیات مواد مخدر را به خود اختصاص می‌دهند متمرکز کرده است و امسال نیز با تاسیس قرارگاه رسول اکرم(ص) تلاش کرده بر این توان بیافزاید.
● ساخت دیوار در مرزهای شرقی
عبدالرضا مصری، رئیس سابق کمیسیون اجتماعی مجلس که به تازگی به سمت وزارت رفاه و تامین اجتماعی منصوب شده است، سال گذشته در گفت و گویی با خبرنگار اجتماعی فارس برای حل مسئله عرضه مواد مخدر در کشور پیشنهاد ساخت یک دیوار حائل الکترونیکی یا بتونی در مرزهای شرقی کشور با کمک کشورهای غربی را داد.
وی افزود: مبارزه دستگاههای مسئول در زمینه مواد مخدر طی سالهای گذشته هیچ نتیجه‌ای برای کشور نداشته است و بر اساس آمارهای به دست آمده حدود ۴ میلیون نفر معتاد در کشور داریم که با احتساب خانواده و اطرافیان آنها حدود ۲۰ میلیون نفر از جمعیت کشور گرفتار این مسئله هستند.
به گفته مصری، دلیلی ندارد که این همه هزینه برای مواد مخدر کنیم که نفع آن برای اروپایی‌ها باشد، بنابراین همان طور که اروپایی ها برای استفاده ما از انرژی اتمی اولتیماتوم می‌دهند ما نیز برای ساخت یک دیوار حائل شرقی از آنها کمک می‌خواهیم و به آنها اولتیماتوم می‌دهیم که اگر کمک نکنند هیچ دخالتی در جلوگیری از ترانزیت مواد مخدر به اروپا نمی‌کنیم و فقط برای جلوگیری از اعتیاد مردم خودمان تلاش می‌کنیم.
● درمان معتادان
مسئله درمان معتادان همواره یکی از مباحث مهم و اقدامات پر هزینه در کشور ما بوده است و اگر چه درمان اعتیاد در کنار مبارزه با عرضه مواد مخدر و پیشگیری از اعتیاد افراد سالم یکی از سه ضلع مبارزه با مواد مخدر بوده است اما تجربه و واقعیتهای موجود نشان می‌دهد، در عمل تعداد کمی از معتادان موفق به ترک اعتیاد و بازگشت به زندگی سالم می‌شوند.
ابواحسن فقیه، رئیس سازمان بهزیستی کشور می‌گوید: نبود حمایتهای اجتماعی پس از ترک اعتیاد و مقاومت جامعه در پذیرش معتادان ترک کرده در کنار وابستگی های جسمی و روانی مواد مخدر باعث می‌شود، بیش از ۹۰درصد معتادانی که موفق به ترک اعتیاد می شوند دوباره به دامان اعتیاد بازگردند.
وی می‌افزاید: ترک اعتیاد در مرحله اول با سم زدایی از بدن معتاد آغاز می‌شود و حداکثر طی۳ روز می‌توان بدن معتاد را از سمی که عامل وابستگی جسمی فرد به مواد مخدر است پاک کرد اما مسئله مهم اقدامات روان درمانی و آموزش معتادان در فراگیری مهارتهای زندگی و بازگشت آنها به محیطهای شغلی، کسب درآمد و پذیرش خانواده هاست که در اکثر موارد این مشکلات حل نمی‌شود.
به گفته فقیه، اکثر مراکز شغلی تمایلی به استخدام افرادی که سابقه اعتیاد دارند، ندارند و به بهانه‌های مختلف از قبیل درخواست چک و سفته یا معرفی ضامن در مقابل آنها سنگ‌اندازی می‌کنند و به قدری این مسائل به فرد فشار وارد می‌کند که دوباره به سمت اعتیاد باز می‌گردد.
مهرداد احترامی، مدیر کل پیشگیری و امور اعتیاد سازمان بهزیستی در این مورد می‌گوید: به طور متوسط همواره حدود ۱۰درصد (بین ۵ تا ۱۵ درصد) معتادان کشور برای ترک اعتیاد آمادگی دارند که به طرق مختلف از جمله مراجعه به مراکز ترک اعتیاد دولتی یا خصوصی، مطب پزشکان و حتی عطاریها برای این کار اقدام می‌کنند.● ۹۵ درصد معتادان ترک کرده دوباره به اعتیاد رو می‌آورند
وی اضافه می‌کند: اگر آمار ۲ میلیون معتاد ستاد مبارزه با مواد مخدر را بپذیریم هر سال حدود ۲۰۰ هزار نفر آماده ترک اعتیاد هستند و اگر فرض کنیم همه این افراد برای ترک اعتیاد اقدام کنند و سم زدایی شوند در عمل می‌بینیم که به علت مشکلات فراوان و پیچیده ترک اعتیاد بیش از ۹۵درصد آنها دوباره به اعتیاد باز می‌گردند.
به گفته احترامی، ۲۰۰ هزار نفری که سالانه برای ترک اعتیاد به مراکز دولتی و خصوصی مراجعه می‌کنند همپوشانی دارند یعنی یک نفر معتاد ممکن است چندین بار در سالهای متوالی برای ترک اعتیاد اقدام کند و اگر چه افزایش دفعات مراجعه شانس ترک اعتیاد را بیشتر می‌کند اما این امر نشان دهنده حجم کمتر معتادانی است که برای ترک اعتیاد اقدام می‌کنند.
وی معتقد است بهترین راه برای کنترل پدیده اعتیاد در کشور ترک اعتیاد معتادان نیست بلکه افزایش نشاط و پیوند اجتماعی بین مردم در خانواده ها، محیطهای آموزشی، شغلی، بهبود رفاه اجتماعی و افزایش فعالیتهای ورزشی و مشارکت مردم به خصوص جوانان و نوجوانان در امور اجتماعی کشور است.
● اعتیاد درمان قطعی ندارد
پایین بودن میزان موفقیت ترک اعتیاد در کشور مسئولان و کارشناسان درمان اعتیاد را به این باور رسانده است که اکنون که نمی‌توان به ترک کامل و قطعی اعتیاد معتادان نائل شد باید با اجرای برنامه‌هایی از شدت آسیب معتادان بکاهیم به همین خاطر در چند سال اخیر اصطلاح “کاهش آسیب” در بین درمانگران اعتیاد بسیار رایج شده است و معنای آن جلوگیری از ابتلای معتادان به بیماریهای ایدز، هپاتیت و سایر بیماریها و جرایم مرتبط با اعتیاد و تلاش برای تغییر ماده مصرفی معتاد از مواد خطرناکتر به مواد کم خطرتر است.
سید موید علویان، معاون سلامت وزارت بهداشت می‌گوید: خطرناکترین وجه اعتیاد در کشور مسئله معتادان تزریقی است که بر اساس اطلاعات موجود ۲۵۰ هزار نفر از معتادان کشور معتاد تزریقی هستند که هم اکنون بالغ بر ۴۰ هزار نفر آنها مبتلا به ایدز هستند.
وی می‌افزاید: تعداد معتادان تزریقی مبتلا به ایدز روز به روز در حال افزایش است به طوری که پیش بینی می‌شود تا آخرسال ۸۶ با ۱۰۰ هزار معتاد تزریقی مبتلا به ایدز در کشور مواجه شویم.
علویان رشد اعتیاد در کشور را سالانه ۸ درصد اعلام می کند و می گوید: درمان معتادان و اجرای برنامه های کاهش آسیب آنان سالانه به ۴۰ میلیارد تومان اعتیار نیاز دارد در حالی که چنین بودجه‌ای در اختیار سیستم بهداشتی – درمانی کشور قرار ندارد.
ستاد مبارزه با مواد مخدر در یکسال گذشته برای رفع مشکل اعتبار درمان معتادان در کشور اولویت بیشتری قائل شده است به طوری که به گفته مالکی، دبیر کل این ستاد امسال برای اولین بار ۱۳ میلیارد تومان از بودجه ۵۲ میلیارد تومانی ستاد مبارزه با مواد مخدر به امر درمان معتادان اختصاص یافته است.
وی گفته است اولویت و استراتژی اول ستاد مبارزه با مواد مخدر درمان معتادان، ترک آنها و بازگشت آنها به زندگی سالم است به همین منظور امسال بودجه درمان اعتیاد بیش از ۴ برابر شده است که با استفاده از آن تعداد مراکز گذری درمان اعتیاد(DIC) از ۴۰مرکز کنونی به ۱۸۰مرکز، مراکز متادون درمانی دولتی و خصوصی از ۱۴۶ مرکز فعلی به ۳۸۰ مرکز و مراکز TC یا اجتماع درمان مدار از ۲۶ مرکز به ۳۰ مرکز افزایش می‌یابد.
علاوه بر آن قرار است سه مرکز پناهگاهی معتادان امسال به ۸ مرکز برسد و ۲۴۲ تیم نیز در محلات آسیب خیر کشور برای دسترسی به معتادان به جای ۸۰ تیم فعلی فعال شوند.
● معتاد بالاخره مجرم است یا بیمار؟
یکی از موانع عمده ترک اعتیاد و درمان معتادان در کشور واضح نبودن مسئله مجرم یا بیمار بودن معتادان است، قوانین فعلی فرد معتاد را مجرم می‌داند و بر همین اساس نیروی انتظامی کشور خود را موظف می‌داند تا هر فرد معتاد را که مشاهده می‌کند دستگیر کند، این امر حتی در اطراف مراکز ترک اعتیاد گاهی درگیری بین مسئولان مرکز ترک اعتیاد و نیروهای پلیس را باعث شده است.
با این حال روانپزشکان اعتیاد را یکی از انواع بیماریهای روانی می‌دانند و معتقدند فرد معتاد باید تحت نظارت پزشک درمان شود، نتیجه مجادلات طولانی بین کارشناسان درمانگر و مسئولان امنیتی کشور سرانجام به آنجا رسید که مالکی، دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام کرد: بر اساس تصمیم مجمع تشخیص مصلحت نظام که به تازگی سیاستهای کلان مبارزه با مواد مخدر را تدوین کرده است، همه معتادانی که برای ترک اعتیاد به مراکز ترک اعتیاد مراجعه کنند بیمار محسوب می‌شوند و تحت پیگرد قانونی قرار نمی‌گیرند اما قطعا با معتادانی که لجاجت می‌ورزند و اقدامی برای ترک اعتیاد نمی‌کنند برخورد قضائی و انتظامی می‌شود و این افراد مجرم محسوب می شوند به خصوص اینکه معمولا توزیع کنندگان مواد مخدر نیز در همین گروه جای می‌گیرند.
رحیمی آفریده، روانپزشک و رئیس اداره سلامت روان وزارت بهداشت می‌گوید: اعتیاد یک بیماری روانی است که شایعترین بیماری روانی در جامعه مردان ایران محسوب می‌شود، زیرا بر اساس آمار رسمی حداقل دو میلیون نفر در ایران معتاد وابسته به مواد مخدر هستند و بیش از ۵ میلیون نفر هر سال تجربه مصرف مواد مخدر دارند، البته شیوع بیماری اعتیاد در بین زنان بسیار کمتر از مردان و حدود یک بیستم است.
در زمان حاضر مراکز مختلفی برای درمان اعتیاد و کاهش آسیب معتادان وجود دارد در مرحله اول در محله های آسیب خیز شناسایی شده در کشور افرادی هستند که به توزیع سرنگ و سر سوزن رایگان و نیز پنبه الکل بین معتادان می‌پردازند، علاوه بر آن مراکزی به نام درمان گذری یا DIC ایجاد شده که این معتادان می‌توانند با مراجعه به آنها سرنگ و سر سوزن و پنبه الکل رایگان برای تزریق مواد مخدر دریافت کنند تا حداقل از انتشار ایدز، هپاتیت و سایر بیماریهای عفونی بین معتادان جلوگیری شود.
● گسترش ایدز از طریق اعتیاد
در این مراکز آموزشهایی هم برای رفتار سالم جنسی به معتادان داده می‌شود که مهمترین آن استفاده از کاندوم است زیرا این معتادان آلوده به ویروس ایدز می‌توانند این ویروس کشنده را از طریق رابطه جنسی منتقل کنند و این نکته مهمی در کنترل بیماری مهلک ایدز در کشور است زیرا از طرفی بیش از ۶۰درصد بیماران مبتلا به ایدز در کشور از طریق اعتیاد تزریقی مبتلا شده‌اند و از طرف دیگر میزان رفتار جنسی غیر متعارف و غیر ایمن در میان این معتادان بیش از گروههای دیگر جامعه است.
محمد مهدی گویا، رئیس مرکز مدیریت بیماریهای وزارت بهداشت می‌گوید: ۲۰ درصد معتادان ترزیقی که در زندانها به سر می‌برند مبتلا به ویروس ایدز هستند، در همه جای دنیا رفتارهای پر خطر در بین زندانیان بیش از افراد عادی و حدود ۱۶ برابر است، رفتارهای مانند استفاده از سرنگ و سوزن مشترک، خالکوبی، روابط جنسی نامعقول و خشنونت و نزاع فیزیکی که هر کدام این رفتارها می‌تواند منجر به انتقال ویروس ایدز شود.
سیاست کلی در درمان معتادان تلاش برای گرایش آنها به مصرف مواد مخدر کم خطرتر است به همین علت معمولا معتادان تزریقی به مصرف مواد جایگزین تشویق می‌شوند و حتی توصیه می‌شود این معتادان به مصرف تریاک به جای مواد تزریقی روی آورند، مرحله بعد استفاده از درمان جایگزین با متادون است.
متادون یک ماده مخدر شیمایی جدید است که خودش اعتیاد آور است اما عوارض و خطرات مواد مخدر دیگر را ندارد و فردی که این ماده را مصرف می‌کند می‌تواند رفته رفته از نظر ظاهری سلامت خود را به دست آورد و یک زندگی سالم داشته باشد تا در مراحل بعد به ترک این ماده کم خطر اقدام کند.
به گفته کارشناسان، متادون درمانی شیوه موفقی در ترک اعتیاد معتادان در کشور ما بوده است به همین علت اکنون این ماده به صورت رسمی از سوی مراکز ترک اعتیاد تحت پوشش وزارت بهداشت و بهزیستی در مراکز خصوصی و دولتی با قیمت بسیار ارزان و گاه رایگان بین معتادان توزیع می‌شود حتی در اکثر مراکز DIC نیز متادون در اختیار معتادان قرار می‌گیرد.
مسئله مهم در روش متادون درمانی جلوگیری از سوء استفاده از این ماده است زیرا با توجه به اینکه متادون یک ماده مخدر محسوب می شود این امکان وجود دارد که معتادان به جای مصرف، این ماده را در بازار آزاد به قیمت چند برابر بفروشند بنابراین بر اساس پروتکل درمان اعتیاد با متادون مراکز ترک اعتیاد موظف هستند این ماده را به صورت پودر یا قرص در مرکز ترک اعتیاد به معتاد بدهند و فرد معتاد باید در همانجا این ماده را مصرف کند.
اختلاف نظر وزارت بهداشت و بهزیستی در نحوه استفاده از این ماده در ترک اعتیاد در سالهای گذشته اختلافاتی را بین این دو نهاد مسئول به وجود آورده بود از طرفی وزارت بهداشت که مسئول تامین و توزیع متادون به عنوان دارو در کشور بود معتقد بود که مراکز تحت پوشش بهزیستی به درستی این ماده را بین معتادان توزیع نمی‌کند و از طرف دیگر مسئولان بهزیستی معتقد بودند وزارت بهداشت از دادن متادون به مراکز بهزیستی برای درمان معتادان امتناع می‌کند که البته این مسئله با تشکیل جلسات مشترک مسئولان این دستگاههای اجرایی و تدوین یک پروتکل مشترک تا حدی حل شد.
محسن وزیریان، مدیر کل سابق پیشگیری از سوء مصرف مواد مخدر وزارت بهداشت در این مورد گفت: وزارت بهداشت مسئول سیاستگزاریهای درمانی، توزیع دارو و نظارت بر نحوه صحیح درمان در کشور است و به همین دستگاههای دیگری که به اقدامات درمانی می‌پردازند باید از پروتکلهای درمانی وزارت بهداشت تبعیت کنند در غیر این صورت سهیمه دارویی آنها کم می‌شود.
فدا حسین مالکی، دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر می‌گوید: طی سال ۸۴ حدود ۵/۲ میلیون قرص متادون به عنوان درمان جایگزین بین معتادان توزیع شد، امسال نیز مسئولان وزارت بهداشت اعلام کرده‌اند که هیچ کمبودی از نظر داروی متادون در کشور وجود ندارد و حتی دو شرکت دارویی کشور در حال تدارک تولید متادون در داخل کشور هستند.
برنامه جدیدی که برای کمک به ترک اعتیاد مواد مخدر در کشور وجود دارد، تلاش وزارت بهداشت برای ایجاد کلینیکهای ترک اعتیاد در بیمارستانهای دولتی و تحت پوشش دانشگاههای علوم پزشکی است که به گفته علویان معاون سلامت این وزارتخانه، تا سال ۸۸ اجرایی می‌شود.
● هزینه درمان اعتیاد با متادون
معاون وزیر بهداشت می‌گوید: هزینه درمان هر معتاد بر اساس الگوی متادون درمانی سالانه ۷۵۰ هزار تومان است که ۲۰۰ هزار تومان آن صرف تامین سرنگ و سرسوزن می‌شود، ۲۵۰ هزار تومان خرج سم زدایی او می‌شود و حدود ۳۰۰ هزار تومان هم برای متادون درمانی هر معتاد هزینه می‌شود.
وی معتقد است: اعتیاد به هیچوجه درمان قطعی ندارد و هرگز نباید فرد معتاد پس از درمان موقت رها شود و افزایش مراکز مشاوره و درمان سرپایی برای پوشش دائمی معتادان تحت درمان در کشور ضروری است.
محمد اسماعیل اکبری، معاون سابق وزارت بهداشت نیز همین عقیده را دارد و به نظر وی نیز اعتیاد یک بیماری مزمن و عود کننده است که فرد معتاد باید تا آخر عمر تحت نظر پزشک و روانپزشک باشد بنابراین تبلیغات گول زننده‌ای که اعتیاد را طی یک ماه، یک هفته یا ۲۴ ساعت درمان می‌کنند کاملا دروغ و بی اساس است و حداکثر در این مدت می‌توانتد سم زدایی کنند.
به گفته اکبری مدت درمان اعتیاد در هر فرد متغیر است و از دو سال تا آخر عمر برای افراد مختلف متفاوت است.
با این حال تبلیغات گسترده مراکزی که ادعای ترک فوری و تضمینی اعتیاد را دارند همچنان ادامه دارد به طوری که وزارت بهداشت را ناچار کرد تا با صدور اطلاعیه مردم را از خطر این تبلیغات فریبنده آگاه کند، به همین منظور اعلام کرد درمان اعتیاد حداقل به ۶ ماه زمان نیاز دارد و علاوه بر سم زدایی، درمان دارویی، و غیر دارویی و مشاوره های فردی و گروهی و آموزش مهارتهای زندگی برای آن نیز لازم است.
وزارت بهداشت هشدار داد که مراجعه به این مراکز حتی احتمال بروز خطر جانی را برای مراجعان در پی دارد بنابراین از معتادان خواست فقط به مراکز مجاز ترک اعتیاد که از وزارت بهداشت یا بهزیستی مجوز دارند مراجعه کنند.
سازمان بهزیستی کشور در سالهای اخیر برای تکمیل برنامه‌های درمان اعتیاد در کشور مراکزی را به نام مراکز اجتماع درمان مدار(TC) تاسیس کرده است، محور اصلی خدمات این مراکز مشاوره و گفت و گوی معتادان با هم و با روانپزشکان و کار درمانی است، به این ترتیب معتادان هنگامی که با چشم خود می‌بینند، معتادان دیگر عزم راسخی برای ترک اعتیاد و بازگشت به زندگی سالم دارند، آنها نیز اراده محکم‌تری برای ترک پیدا می‌کنند و در واقع معتادان در یک فعالیت جمعی برای ترک اعتیاد به هم کمک می‌کنند.● ترک اعتیاد فقط با همکاری خانواده و جامعه میسر است
درمان اعتیاد یک فعالیت چند وجهی است و قطعا با درمان جسم بیمار به تنهایی به نتیجه مطلوب نمی‌رسد به همین علت تقریبا همه کارشناسان درمان اعتیاد معتقدند که باید در کنار سم زدایی و درمان دارویی بیمار حتما روشهای روان درمانی، کار درمانی، تقویت اراده
و به خصوص همکاری نزدیکان و خانواده بیمار لازم و ضروری است.
اثر بخشی این نوع درمان در کنار درمان دارویی به قدری اهمیت پیدا کرده که اخیرا روش درمان غیر دارویی اعتیاد هم مطرح شده است.
مهرداد احترامی، مدیر کل پیشگیری و امور اعتیاد بهزیستی می‌گوید: برنامه درمان غیر دارویی اعتیاد از امسال در سراسر کشور اجرا می شود، اساس این برنامه استفاده از روشهای روانشناختی، آموزشهای اجتماعی، روان درمانی فردی و جمعی، آموزش خانواده، کار درمانی و کمک به اشتغال و استقلال مالی فرد معتاد است.
به گفته این مسئول، درمان با متادون تا ۹۵ درصد با عود مجدد اعتیاد مواجه می‌شود اما بازگشت معتاد ترک کرده به اعتیاد در روش غیر دارویی به مراتب کمتر است، به همین علت گسترش این روش جدید به عنوان استراتژی اصلی بهزیستی برای درمان معتادان کشور در نطر گرفته شده است.
احترامی می‌گوید: برای درمان هر فرد معتاد به روش غیر دارویی در مراکز دولتی سالانه حدود ۱۵۰ هزار تومان و در مراکز خصوصی بین ۳۰۰ تا ۴۵۰ هزار تومان هزینه می‌شود.
● کشت خشخاش
تغییر رویکرد دولت در مورد نحوه برخورد با معتادان و بیمار دانستن آنها در مرحله اول و پرهیز از برخورد مجرمانه با آنان روشی است که از سالهای قبل اکثر کارشناسان فرهنگی و درمانی کشور در مورد آن صحبت می‌کردند و اکنون نشانه هایی از پذیرش این نظر از سوی مسئولان ارشد کشور دیده می‌شود چنانکه فداحسین مالکی، دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر و جانشین رئیس جمهوری در این ستاد رسما اعلام کرد که معتادان تحت درمان مجرم نیستند و بیمار محسوب می‌شوند و دولت از درمان آنها و بازگشتشان به زندگی سالم حمایت می‌کند.
این کار مزایای دیگری هم دارد زیرا باعث می‌شود، معتادان دیگر از بیان بیماری خود از ترس مجازات امتناع نکنند و به این ترتیب پدیده اعتیاد در کشور از زیر سایه پنهانکاری رفته رفته بیرون می‌آید زوایای تاریک آن روش می‌شود، به این ترتیب با روش شدن ابعاد قضیه امکان برنامه‌‌ریزی و پیدا کردن راه حل برای مقابله با آن نیز بیشتر می‌شود.
حتی بر اساس این استراتژی جدید قرار شده تا برای معتادانی که تحت درمان هستند شناسنامه درمان صادر شود و همین امر به واقعی تر شدن آمار معتادان در کشور، نوع اعتیاد آنان و مشخص شدن آخرین وضعیت آنها کمک می‌کند و می تواند زمینه ساز تاسیس بانک اطلاعات اعتیاد در کشور باشد.
این مسئله در مورد مصرف کنندگان روانگردانها نیز مصداق دارد زیرا اکثر مصرف کنندگان این مواد سرانجام سری هم به پزشکان در مطبها، درمانگاهها و بیمارستانها می‌زنند و در صورتی که سیستم درمانی کشور چه در بخش دولتی و خصوصی موظف به گزارش دهی این موارد باشد می‌توانیم به آماری هر چند نسبی در مورد این پدیده در کشور دست یابیم.
این تغییر رویکرد البته باید به صورت شفاف و گسترده به اطلاع جامعه و معتادان کشور برسد، علی هاشمی دبیر کل سابق ستاد مبارزه با مواد مخدر معتقد است: هر فرد معتاد تا زمانی که می‌داند مجرم است، جرئت نمی‌کند خودش را معرفی کند، دل نگرانی دارد، ممکن است شغلش را از دست بدهد، برچسب می‌خورد اما در رویکرد جدید ستاد ۹۰ درصد معتادان که در شبکه‌های قاچاق دست ندارند مجرم تلقی نمی‌شوند و بیمار هستند.
به گفته او حتی معتادانی که در شبکه‌های قاچاق هستند نیز باید درمان شوند زیرا تا زمانی که این افراد معتاد هستند قاچاقچیان از آ‌نها سوء استفاده می‌کنند.
این مسئول سابق البته معتقد بود یکی از راه حلهای مقابله با قاچاق مواد مخدر که با مخلوط کردن انواع ناخالصی‌های مرگ آور، علاوه بر زیانهای عادی مواد مخدر به مرگ و انواع بیماری مصرف کنندگان مواد مخدر منجر می‌شود، کشت نوعی از خشخاش در کشور که می تواند حداقل نیاز دارویی کشور را به مواد مخدر پاسخ دهد زیرا موادی که از قاچاقچیان کشف می‌کنیم برای نیاز دارویی کشور نه کافی است و نه کیفیت لازم را دارد.
مسئله کشت شقایق الیفرا در کشور که نوعی خشخاش است سال گذشته پس از آنکه از سوی دبیر کل وقت ستاد مبارزه بامواد مخدر مطرح شد موجی از اظهار نظرهای مختلف را از سوی کارشناسان و مسئولان مطرح کرد که به خصوص مخالفت ابویی، رئیس اداره مبارزه با مواد مخدر نیروی انتظامی با این پیشنهاد بارز بود اما کشت این ماده دارویی با تصویب مجمع تشخیص مصلحت نظام به عنوان عالی ترین نهاد سیاستگذاری کشور مطرح شده بود.
سعید صفاتیان، مدیر کل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر در آن زمان که هم اکنون نیز در این سمت فعالیت می‌کند، گفت: کشفیات مواد مخدر در کشور فقط می‌تواند ۳۰ درصد نیاز دارویی کشور را پاسخ دهد و ۷۰ درصد دیگر مواد مخدر اولیه صنایع دارویی کشور اکنون وارداتی است.
وی افزود: مواد مخدر ماده اولیه انواع اقلام دارویی مانند کدئین، سباتین، نوسکاپین و بوپرنورفین است که چون کشفیات مواد مخدر جوابگوی این نیاز نیست، کاشت شقایق الیفرا به عنوان یک گیاه مرفین دار به صورت کاملا حفاظت شده به تصویب مجمع تشخیص مصلحت نظام رسید.
به گفته او شقایق الیفرا می‌تواند به عنوان ماده اولیه داروی بوپرنورفین قرار گیرد و این دارو می‌تواند در کنار متادون برای درمان معتادان مورد استفاده قرار گیرد،‌ در حالی که ماده اولیه این دارو بسیار گرانقیمت است و توان خرید آن از خارج وجود ندارد.
این روش برای بهبود درمان معتادان، کاهش هزینه درمان و تحت پوشش گرفتن تعداد بیشتری معتاد برای درمان هنوز اجرایی نشده است و به گفته مالکی، دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر هنوز آیین نامه اجرایی آن تصویب نشده است.
در حالی که هنوز کشت شقایق مرفین دار در کشور به اجرا نرسیده است، اوایل امسال خبری منتشر شد که از کشت خشخاش در برخی مناطق ایران به صورت غیر قانونی خبر می‌داد، این خبر البته بلافاصله واکنش ستاد مبارزه با مواد مخدر را در پی داشت، به طوری که مطهر، معاون دبیر کل این ستاد اعلام کرد: جلوگیری از کشت خشخاش در کشور و هر نوع گیاهی که ماده اولیه مواد مخدر باشد سیاست جمهوری اسلامی ایران است و اگر چنین پدیده‌ای در کشور وجود داشته باشد قطعا به صورت محدود توسط افراد معدودی به طور مخفیانه و در لابه لای سایر کشت و زرع کشاورزان انجام می‌شود که به محض اطلاع با آن برخورد می‌شود.
به گفته او، کشت خشخاش، کوکا و شاهدانه در ایران جرم است و برای مرتکبان به این جرم مجازاتهایی تا حد اعدام در نظر گرفته شده است بنابراین پس از پیروزی انقلاب اسلامی چیزی به نام کشت خشخاش در کشور به صورت رسمی و علنی اصلا وجود نداشته است.
خلیل الله زحمتکش، کارشناس مبارزه با مواد مخدر در این مورد می‌گوید: تا سال ۵۹ حدود ۳۳ هزار هکتار در کشور زیر کشت خشخاش بود در حالی که وسعت کشت بوته‌های خشخاش پس از انقلاب در کشور که به صورت مخفیانه انجام شده است به ۵/۰ هکتار هم نمی رسد بنابراین نمی‌توان این پدیده مخفی و محدود را کشت خشخاش در ایران نامگذاری کرد.
● تاریخچه کشت خشخاش در ایران
به گفته این کارشناس از سال ۱۲۸۹ تا ۱۳۳۴گیاه خشخاش در ایران برای استحصال تریاک و مصرف آن در کشور و فروش آن به خارج انجام می شد و تا ۸ درصد درآمد ناخالص کشور از این راه به دست می‌آمد، پس از آن به مدت۱۳ سال کشت خشخاش در کشور ممنوع شد اما دوباره از سال ۴۷ تا زمان پیروزی انقلاب در کشور انجام می شد و حتی بر اساس آن تریاک به صورت کوپنی بین معتادان توزیع می‌شد.
به اعتقاد زحمتکش، ممنوعیت کشت خشخاش در ایران پس از انقلاب موجب تقویت تولید و قاچاق این ماده در افغانستان و در اختیار گرفتن بازار ایران توسط گروههای مافیایی شرق ایران شده است و نتایج مطلوبی نداشته است به خصوص اینکه سودجویان این بازار با مخلوط کردن مواد مخدر با مواد دیگر حتی جان مصرف کنندگان مواد مخدر در ایران را خطر انداخته‌اند.
مافیای مواد مخدر در شرق ایران که با استفاده از محصولات افغانستان به دنبال افزایش سود خود در بازار ایران است، با عرضه مواد مخدر تقلبی و با ناخالصی بالا عملا ضربه مضاعفی به سلامت جامعه ایران می‌زند.
این نکته را اسماعیل احمدی مقدم، فرمانده نیروی انتظامی کشور نیز گفته است، وی اعلام کرده است که سود جویان عرصه مواد مخدر با عرضه مواد مخدر تقلبی و آلوده به ناخالصی‌های زیاد که گاه تا ۷۰ درصد ناخالصی می‌رسد جان مصرف کنندگان این مواد را به خطر انداخته است به طوری که سال گذشته ۴۳۲۰ نفر قربانی مواد مخدر و عوارض ناشی از سوء مصرف آن شده‌اند.
سودجویان بازار مواد مخدر از هر طریقی برای رسیدن به سود بیشتر استفاده می‌کنند، توزیع مواد جعلی در بین معتادان یکی دیگر از روشهای آنان است، نمونه آن توزیع هروئین فشرده به نام کرک در بازار است که موجب افزایش چند برابری اعتیاد به هروئین در جامعه شده است در حالی که مصرف کنندگان آن تا زمانی که دچار عوارض مصرف هروئین نشده‌اند، اصلا نمی‌دانند که هروئین مصرف ‌کرده‌اند.
اخیرا قاچاقچیان مواد مخدر ماده جدیدی را به نام کرک در بازار عرضه کرده‌اند و با این نام در واقع مشتریان خود را فریب می‌دهند زیرا مصرف کنندگان این ماده به تصور اینکه ماده کرک خطر زیادی ندارد آن را مصرف می‌کنند اما بعد که دچار مسمومیت و اعتیاد شدند متوجه می شوند.
● پیشگیری بهتر از درمان است
مسئله پیشگیری از بروز بیماری اعتیاد قبل از وقوع آن یکی از اضلاع مثلث، مبارزه با عرضه، درمان معتادان و پیشگیری از اعتیاد در ایران است اما عملا موضوعی است که در درجه دوم اهمیت قرار گرفته و در عمل اقداماتی که در این زمینه انجام شده است چندان چشمگیر نیست.
به نظر می‌رسد هنوز اهمیت سالم نگه داشتن انسانها قبل از اینکه در دام اعتیاد بیفتند امری لوکس و تفننی و گاه بی فایده تلقی می شود به همین علت انرژی زیادی در این بخش صرف نمی‌شود و برنامه مشخصی در این زمینه از سوی ستاد مبارزه با مواد مخدر و دیگر دستگاههای اطلاع رسانی و تبلیغاتی کشور که در آموزش مردم و حساس کردن افکار عمومی نقش دارند، اعلام نشده است.
حداکثر کاری که برای پیشگیری از اعتیاد در جامعه به خصوص برای گروه هدف و در معرض خطر این بیماری که نوجوانان و جوانان هستند انجام شده است توزیع یکسری جزوات و بروشورهای آموزشی در مدارس و دانشگاههاست که در آن به مضرات مصرف مواد مخدر و هشدار خطر مصرف این مواد اشاره شده است، مطالبی که آگاهی آن در بین نسل امروز تا حد زیادی وجود دارد بنابراین تکرار آن به این شکل اثر چندانی ندارد.
به نظر می‌رسد برای پیشگیری موثر از بروز اعتیاد در بین نسل امروز باید به علل و ریشه‌های گرایش نوجوانان و جوانان به این مواد توجه شود، اگر چه دسترسی آسان و ارزان این مواد یکی از علل مصرف آنهاست اما مصرف مواد مخدر از سوی جوانان با توجه به انگ اجتماعی و طرد شدن آنها از خانواده مسئله‌ای است که در مقابل دسترسی آسان به این مواد یک عامل بازدارنده است.
اما واقعیتهای جامعه نشان می‌دهد مصرف مواد مخدر به خصوص قرصهای روانگردان و محرک که در بین نسل امروز به “قرصهای شادی آور” معروف شده است چندان هم قبیح نیست و حتی در بین گروهی از جوانان یک نوع کلاس و ارزش هم محسوب می‌شود و این همان خطر رو به گسترشی است که باید به ریشه‌های آن و روشهای مبارزه با آن توجه کرد.
فاصله گرفتن جوانان از والدین به دلایل مختلف و غفلت پدران و مادران از زندگی فرزندانشان به هر دلیل اعم از گرفتاری شغلی یا نداشتن دانش برقراری ارتباط موثر با فرزندان یکی از علل مهم گرایش جوانان به شرکت در مجالس پارتی و شادی با دوستان و مصرف قرصهایی است که به صورت کاذب به آنها شادی موقت بدهد.
در مورد مواد مخدر سنتی نیز همین مسائل با ویژگی‌های خاص خود صدق می‌کند اکثر کسانی که به سمت مصرف مواد مخدر رو می آورند و به بیماری اعتیاد گرفتار می‌شوند به نحوی با یکی دیگر از انواع بیماریهای روانی مانند، افسردگی، اضطراب و استرس دست و پنجه نرم می‌کنند یا از تنها یا یک نوع شکست در زندگی در رنجند.
حمید صرامی، مدیر کل سابق فرهنگی و پیشگیری ستاد مبارزه با مواد مخدر می‌گوید: مهمترین اقدامی که برای پیشگیری از بروز اعتیاد در بین جوانان و انحرافات اجتماعی آنها می‌توان انجام داد، کمک به نزدیک شدن آنها به خانواده، افزایش نشاط در خانواده و آموزش مهارتهای زندگی به آنان و والدینشان در مورد چگونگی رفتار در هنگام بروز مشکلات و پرهیز از رفتارهای خشن و تحکم آمیز در خانواده است.● صبحت کردن والدین با فرزندان مانعی در برابر اعتیاد
وی می‌افزاید: اگر ارتباط خوبی بین والدین و فرزندان در خانواده بر قرار باشد و در عمل والدین با فرزندانشان دوست باشند و آموزش لازم را برای برخورد درست با فرزندانشان ببینند، نوجوانان و جوانان ما در مقابل هر گونه انحراف اخلاقی و گرایش به مصرف مواد مخدر و محرک مصونیت پیدا می‌کنند به طوری که حتی این مواد به رایگان و فراوان هم در اختیارشان باشد به سمت آن نمی‌روند او حتی اصطلاح خاصی را به کار می برد و می‌گوید: اگر خانواده ها مهارت لازم برای برخورد با فرزندانشان را بیاموزند حتی اگر باران مواد مخدر هم ببارد کسی خیس نمی‌شود.وی خانواده ها را به ۵ گروه خانواده‌های گسسته، پرکار، اردوگاهی، بی تفاوت و منطقی تقسیم می‌کند به جز خانواده‌های منطقی که نحور رفتار درست با فرزندانشان را می‌دانند و به آن پایبند هستند در بقیه خانواده ها زمینه و بستر لازم برای گرایش فرزندان به کارهای خلاف از جمله مصرف مواد مخدر وجود دارد.
به گفته صرامی، والدین در جامعه ما به طور متوسط باید حداقل شبی نیم ساعت با فرزندانشان ارتباط موثر داشته باشند یعنی باید برای آنها وقت بگذارند، با آنها صحبت کنند، حرفهایشان را بشنوند، از حال و روز آنها با خبر باشند و با آنها ارتباط عمیق عاطفی و فکری برقرار کنند ولی در عمل اکثر والدین ما روزی چند دقیقه هم برای فرزندانشان وقت نمی‌گذارند بنابراین نوجوان و جوان امروز همصحبت و دوست خود را در محیط بیرون خانه، در اینترنت و در پارتی ها جست و جو می‌کند.
وی می‌گوید: خانواده‌ اردوگاهی که می‌خواهد با تحکم فرزندش را تربیت کند، خانواده گسسته که در عمل دچار طلاق عاطفی است یا خانواده پر کار که فقط وظیفه تامین آب و غذا و پوشاک بچه را عهده دار است و بالاخره خانواده بی‌تفاوت که رسیدگی به امور تربیتی بچه ها را وظیفه مدرسه و جامعه می‌داند لطمه های جبران ناپذیری به فرزندانشان می‌زنند و خودشان زمینه انحراف فرزندان خود را فراهم می‌کنند.
وی می‌افزاید: در خانواده های منطقی که والدین مهارتهای لازم را برای تربیت فرزند دارند و برای تربیت فرزندان خود با حوصله وقت می گذارند، با فرزندان خود دوست هستند و فضای امید و نشاط و سر زندگی را در خانواده ایجاد می‌کنند زمینه گرایش فرزندان به اعتیاد و سایر انحرافات به وجود نمی‌آید.صرامی البته ورزش و تحرک مداوم را نیز اقدام مهم دیگری می‌داند که برای پیشگیری از بروز اعتیاد و سایر ناهنجاریها و سلامت رفتاری نوجوانان، جوانان و هر فرد دیگری موثر است.
● تبلیغات جذاب روانگردانها در اینترنت
این کارشناس مسائل فرهنگی هشدار می‌دهد که سودجویان بازار مواد مخدر و روانگردان بیکار ننشسته‌اند و آنها هم با تبلیغات جذاب به دنبال جذب نسل امروز هستند و برای این کار با یک ترافیک فزاینده در اینترنت، ماهواره‌ها و هر فضای دیگر ارتباطی پیامهای مبلغ مواد مخدر، الکل و ****** را به سمت نسل جوان می‌فرستند و این مسئله مسئولیت ما را سنگین تر می‌کند در حالی که ما در مقابل این حجم گسترده اطلاعات، کار چندانی نکرده‌ایم.
مطالعات محققان آمریکایی در دانشگاه پنسیلوانیا نیز گفته های صرامی را تایید می‌کند، نتایج یک تحقیق ۱۰ ساله در این دانشگاه ثابت کرده است که خانواده درمانی بهترین روش درمان کودکان و نوجوانان علیه اعتیاد است و روشهای مبتنی بر خانواده شیوه موثری برای پیشگیری از اعتیاد، اختلالات رفتاری،‌ افسردگی و استرس در بین نوجوانان و جوانان است.
بر اساس این تحقیق خانواده درمانی به دو روش انجام می‌شود، اول آموزش به خانواده‌ها برای استفاده از مکانیزمهای تشویقی در رفتار با فرزندان و دوم آموزش به والدین تا از عواملی که موجب اختلالات رفتاری در کودکان می‌شود، بکاهند.
محمد اسماعیل علیپور، متخصص ترک اعتیاد می‌گوید: بسیاری از افرادی که به مصرف مواد روانگردان رو می‌آورند به دنبال شادی کاذب هستند اما بیشتر آنها پس از مدتی از مصرف این مواد دچار افسردگی می‌شوند و به علت آسیبی که این مواد بر سیستم عصبی فرد می‌گذارد، حس بدبینی در اکثر این افراد به شدت افزایش می‌یابد، اکثر آنها به اطرافیان خود بی اعتماد می‌شوند و سوء ظن به اطرافیان یکی از عوارض بارز مصرف این مواد است به طوری که مصرف کننده این مواد تصور می‌کنند همه با نقشه قبلی به دنبال ضربه زدن به او هستند، این حس حتی گاهی منجر به خودکشی یا دیگرکشی از سوی آنها می‌شود.
● اعتیاد و روابط جنسی نامتعارف
حمید عمادی، متخصص بیماریهای عفونی نیز می‌گوید: افزایش مصرف مواد مخدر به خصوص مواد روانگردان موجب افزایش روابط جنسی نامتعارف بین جوانان به ویژه در پارتی ها که بین جوانان به “****** پارتی” معروف است، شده است، این امر افزایش بیماریهای مقاربتی، ایدز، تب خال و زگیل تناسلی را در بین آنها باعث شده است در حالی که اکثر این جوانان از مراجعه به پزشک برای درمان این بیماریها ابا دارند و تا زمانی که علایم این بیماریها در حد بالا بروز نکند، مسئله آشکار نمی‌شود و متاسفانه اکثر والدین از این مسائل در بین فرزندان خود بی‌خبرند.
به اعتقاد این پزشک متخصص، این نوع پارتی ها بیشتر در شهرهای بزرگ و در حاشیه این شهرها وجود دارد و در بین اقشار بسیار مرفه و بسیار فقیر جامعه چشمگیرتر است.
مطالعات محققان دانشگاه گلاسکو نشان می‌دهد بچه های طلاق یا نوجوانان بی سرپرست بیشتر از بقیه در معرض اعتیاد قرار دارند.
بر اساس این مطالعه، از هم گسیختگی خانواده‌ها، زندگی نوجوان با یکی از والدین، طلاق والدین، اعتیاد والدین همگی جزو عوامل گرایش نوجوانان و جوانان به اعتیاد است.
دعواها، ناسازگاریهای دائمی والدین، کتک کاری آنها و بروز خشنونتهای مختلف در میان آنها نیز موجب می‌شوند کودک خود را بی تکیه گاه فرض کند و در چنین مواقعی هیچ چیز جذابتر از شادیهای هر چند زودگذر مصرف مواد مخددر و روانگردان نیست.
به نظر محققان دانشگاه گلاسکو، اعتیاد از چار دیواری خانه سرچشمه می‌گیرد و خانواده های از هم گسیخته بیشترین میزان تولید کودکان و نوجوانان معتاد را دارند.
با همه این دانسته ها، گرایش جوانان و نوجوانان به مصرف مواد مخدر و روانگردان همچنان در ایران وجود دارد و به گفته صرامی هر سه دقیقه یک نفر از افراد جامعه به مواد مخدر و محرک معتاد می‌شود که علت مصرف این مواد در ۶۰ درصد این افراد فقدان احساس رضایت از زندگی است که متاسفانه ۷۰ درصد این افراد نیز متاهل هستند و اکثر آنها نیز فرزندان زیادی دارند.
نتایج تحقیق دیگری در دانشگاه کلمبیای آمریکا هم بر اهمیت خانواده ها در پیشگیری از اعتیاد تاکید می‌کند، بر اساس این تحقیق فرزندان خانواده هایی که ناهار و شام را دور هم می‌خورند کمتر به مصرف سیگار و مواد مخدر گرایش پیدا می‌کنند زیرا این فرزندان اعتماد بیشتری به فرزندان خود دارند و آنان را در جریان مسائل روزمره خود قرار می‌دهند.
تحقیقات ستاد مبارزه با مواد مخدر نشان می‌دهد، ۲۰ درصد دانشجویان و ۳/۱۳ درصد دانش آموزان کشور به علت شرایط نامناسب خانواده، مدرسه و جامعه و داشتن دوستان ناباب و نداشتن انگیزه زیستن در معرض خطر اعتیاد قرار دارند.
احترامی، مدیر کل امور اعتیاد بهزیستی نیز معتقد است: سن شروع به مصرف مواد مخدر در مناطق پر خطر بین ۱۸ تا ۲۲ سال است ولی در مناطق عادی بالاتر است.
● متولی پیشگیری از اعتیاد کیست؟
سید موید علویان، معاون سلامت وزارت بهداشت هم در این مورد می‌گوید: مهمترین مشکل در بحث اعتیاد بی توجهی به مقوله پیشگیری است، هنوز دستگاه متولی پیشگیری از اعتیاد که پاسخگو باشد در کشور مشخص نیست و اگر چه انتظار نداریم میزان بروز اعتیاد در کشور صفر شود و از بین برود ولی می‌توان با اقداماتی در این زمینه بروز موارد جدید اعتیاد را در جامعه به حداقل برسانیم در حالی که اکنون سالانه هشت درصد به جمعیت معتادان که اکنون ۷/۳ میلیون نفر است اضافه می‌شود.
وی مشکل دیگر ضعف برنامه های پیشگیرانه و آموزشی را تحت پوشش بیمه نبودن این اقدامات می‌داند.
مسئله اعتیاد با خشونتهای خانگی البته رابطه متقابل دارد و همان طور که مشکلات و نابسامانی های خانوادگی موجب بروز اعتیاد می شود، اعتیاد نیز موجب افزایش خشونتهای خانگی، افت تحصیلی، فقر، طلاق و تکدی می‌شود این نکته‌ای است که فداحسین مالکی، دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر نیز بر آن تاکید دارد.
همان طور که قبلا هم گفته شد، علاوه بر دسترسی آسان و ارزان مواد مخدر، خلاء های آموزشی و فرهنگی و نبود امکانات لازم برای پر کردن اوقات بیکاری و فراغت نیز یکی از عوامل مهم گرایش به مصرف مواد مخدر است، نمونه بارز این مسئله اکنون در منطقه آزاد عسلویه به خوبی آشکار است.
● عسلویه یک نمونه است
در امنطقه عسلویه حدود ۳۰ هزار کارگر اکنون مشغول کارند، درآمد خوبی هم دارند، اکثر این کارگران ۱۵روز در منطقه هستند و کار می‌کنند و ۱۵ روز به خانه بر می‌گردند و استراحت می‌کنند، اما در مدت دو هفته‌ای که در این منطقه اقامت دارند، پس از خروج از محل کار هیچ تفریح و امکانی برای سرگرمی ندارند، خانواده آنها هم که در منطقه نیستند، بنابراین سختی کار، نبود امکان سرگرمی و فرهنگی موجب شیوع بسیار بالای اعتیاد و انواع انحرافات اخلاقی در این منطقه شده است به طوری که به گفته ابوالحسن فقیه، رئیس بهزیستی، اگر هر چه زودتر فکری برای این مسئله نشود با بحرانی در منطقه افتخار آفرین اقتصادی عسلویه مواجه می‌شویم.
● ستاد مبارزه با مواد مخدر چه می‌کند؟
گسترش روز افزون پدیده اعتیاد در جامعه ما موجب شد تا در سال ۶۷ بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران نیز اعلام کرد که پس از جنگ مهمترین مسئله کشور پدیده اعتیاد است، اهمیت همین موضوع بود که تشکیل ستاد مبارزه بامواد مخدر برای مقابله با این پدیده ویرانگر منجر شد؛ ستادی که به ریاست رئیس جمهوری و با حضور ۲۲ عضو از وزرا، روسای سازمانهای دولتی و غیر دولتی و مسئولان ارشد کشور از وزارت بهداشت، وزارت کشور، سازمان بهزیستی، سازمان تربیت بدنی، وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم، وزارت ارشاد، وزارت اطلاعات، نیروی انتظامی کشور، سازمان صدا و سیما، وزارت کار و امور اجتماعی، نیروی مقاومت بسیج تشکیل شده است.
با این وجود به نظر می‌رسد عملکرد این ستاد در طول ۱۸ سال گذشته قابل نقد است، شاید مشکل در ساختار این ستاد و قدرت اجرایی آن بوده است، چنانکه، هاشمی، دبیر کل سابق این ستاد معتقد است.
به اعتقاد او، ستاد مبارزه با مواد مخدر قدرت فرماندهی و هدایت برنامه های کنترلی علیه مواد مخدر را ندارد و باید ساختار این نهاد به صورت سازمانی اجرایی برای کنترل اعتیاد در کشور که بازوی عملیاتی داشته باشد تغییر کند.
هاشمی گفته مشکلات نرم افزاری مانند ضعف قانون و روشن نبودن استراتژی و مشکلات سخت افزاری مانند نداشتن بازوی اجرایی موجب موفق نبودن این ستاد در طول زمان فعالیت آن بوده است.
مسئولان ستاد مبارزه با مواد مخدر در زمان حاضر نیز به لزوم اصلاحاتی در قانون مبارزه با مواد مخدر، سیاستها و استراتژیهای آن واقف هستند به همین علت برنامه هایی که از قبل برای این اصلاحات طراحی شده بود مانند تدوین سیاستهای کلان مبارزه با مواد مخدر در مجمع تشخیص مصلحت نظام، تدوین استراتژی و راهبردهای ملی مبارزه با مواد مخدر و اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر در دوره جدید نیز دنبال می‌شود.
با این توصیف به نظر می‌رسد در آینده نزدیک شاهد تقویت و گسترش برنامه‌های دولت برای مبارزه و مقابله با پدیده اعتیاد به شکلی کارشناسانه و اصولی باشیم زیرا خطر این پدیده روز به روز بیشتر احساس می‌شود و اگر ما دست و روی دست بگذاریم و اقدامی نکنیم قطعا مافیای مواد مخدر ساکت نمی‌نشینند و با برنامه‌ریزی و شگردهای جدید برای تسلط هر چه بیشتر بر بازار مواد مخدر در ایران و سود بیشتر تلاش می‌کنند و در این مسیر روشهای نوین، جذاب و پیچیده‌تری خواهند داشت.
● قاچاقچیان مواد مخدر جنگی بزرگ را در کشور به راه انداخته‌اند
عابد فتاحی، عضو کمیسیون بهداشت مجلس و نماینده ارومیه در این مورد می‌گوید: دلالان و واسطه‌های مواد مخدر از قرار گرفتن ایران در مسیر ترانزیت مواد بیشترین سود را می‌برند که حتی از سود تولید کنندگان و عرضه کنندگان این مواد بیشتر است، آنان گروههای مافیایی قویی هستند که با انگیزه بالا با شیوع اعتیاد در جامعه ما و به بهای نابودی مالها و جانهای مردم،جنگی بزرگ را در کشور به راه انداخته‌اند.
به گفته او، ما نه تولید کننده مواد مخدر هستیم و نه فروشنده آن، تنها گناه ما این است که در مسیر ترانزیت آنها قرار گرفته‌ایم اما به همین علت فجیعترین بلای تاریخ حاضر بر سر ما فرود آمده است و این جنگ خطرناک که به مراکز فرهنگی و آموزشی ما هم وارد شده جوانان ما را هدف گرفته بنابراین برای مقابله با آنان که دشمنان واقعی ما هستند باید همه مقامات کشور اعم از دولت، مجلس و قوه قضائیه وارد میدان شوند و البته مسئولیت نیروهای اطلاعاتی قدرتمند ایران از همه بیشتر است.
اتوبان اعتیاد در ایران هر روز وسیعتر می‌شود، معتادانی که وارد این بزرگراه مرگ می‌شوند،جوانان ایرانند، آنان دانسته یا ندانسته در مسیری حرکت می‌کنند که تاریک و زجرآور است، بیشتر آنها دوربرگردانهای این اتوبان را که راهی است به سمت زندگی سالم نمی‌بینند برای همین مسیر بازگشت خلوت است آنان در مسیر رفت این اتوبان که شلوغ و پرترافیک است بی مهابا و باسرعت روز افزون پیش می روند غافل از اینکه آخر این اتوبان بن بست است.

افشین شاعری

فارس